اين گنبد كه نام آرين بر آن نهاده‌ايم براي نخستين بار در جهان با اين ساختار و كاربردي اين چنين  در کنار بزرگترین ساعت آفتابی ایران ساخته شده است و طرحي نو مي‌باشد.

 

عرض گنبد 12/48‌متر، ارتفاع آن 5/76 متر و قطر نيم كره گنبد 6/60 ‌متر است.گنبد آرين بر دوازده ستون استوار است که نماينده دوازده ماه سال هستند و با رنگ سبز براي ماه‌هاي موسم بهار، رنگ قرمز براي ماه‌هاي موسم تابستان، رنگ زرد براي ماه‌هاي موسم پاييز و رنگ آبي براي ماه‌هاي موسم زمستان برگزيده شده است.

 

باغچه های دور اين گنبد بر يک دوازده ضلعي و يك هشت ضلعي ساخته شده است که نمادي از پلان برج نجومي رادکان است كه توسط خواجه نصير توسي در نزديكي شهر چناران بنا نهاده شده است و مي‌توان از آن برج براي گاهشماري استفاده نمود. مانند برج رادکان راستاي خورشيد در نخستين طلوع و غروب بهاري و پاييزي بر دو ضلع از اضلاع دوازده ضلعي و هشت ضلعي عمود است و راستاي نصف‌النهار يا خط نيمروزان، كه پله‌ي ورودي زير گنبد بر اين راستا قرار دارد، نيز بر دو ضلع ديگر از اضلاع دوازده ضلعي و هشت ضلعي عمود است. چهار ستون مرکزی گنبد بر اين راستا ها استوار هستند و چهار رنگ چهار موسم را دارا مي‌باشند. 

  در بيرون گنبد و در بخش نوشته‌ي گنبد آرين، ستاره‌هاي دور قطبي با مختصات کامل و قدر ستاره‌اي آنها به مرکز درونی گنبد کشيده شده‌اند. ستاره‌ي دبه در بالا‌ترين نقطه‌ي دور و در مكان ساعت بيست و چهار منظور شده است. مرکز روزنه‌ي ميان اين بخش، قطب آسمان است و ستاره‌ي قطبي بر کنار اين روزنه مماس است. يکبار چرخش ستاره‌ي دبه بر دور اين دايره­ ی بزرگ، بيست و چهار ساعت هر شبانه‌روز را نشان مي‌دهد. ستاره دبه تنها در 15 اسفند در ساعت 24 رسمی به این نقطه از دید ناظر می­رسد. و هر روز 360 تقسیم بر 365درجه و تقریبا یک درجه جابجا می­شود.

در شب ها پس از بالا رفتن از چهار پله(برابر نگاره بالا) زیر گنبد كه نمادي از چهار موسم هستند و ايستادن بر جاي پاي سنگ سياه، و قرار دادن چشم در راستاي نشانه‌ي ميان مرکز گنبد و ديدن ستاره‌ي قطبي در راستاي روزنه قطب گنبد، مي‌توان با پيدا نمودن ستاره‌ي دبه در کنار دايره‌ي دور و خواندن درجه هاي مدرج شده دور، ساعت محلي را در تمام شب‌هاي سال به دست آورد.

براي اين منظور، مي‌بايست تعداد درجه تفاوت ساعت را با پانزده اسفند که ستاره‌ي دبه درست در ساعت 24 در بالا ترين نقطه مدرج دور مي‌افتد، در محاسبات شب‌هاي ديگر لحاظ نمود .(هر روز یک درجه که برابر هر روز 4 دقیقه زمانی میگردد.) در شب پانزدهم اسفند ستاره دبه بر روی درجات ساعت افتاده و هیچ تغییری در خواندن ساعت پیش نمی­آید. در شب بعد از پانزده اسفند 4 دقیقه بعد از نیمه شب ستاره دبه یک درجه در جهت عقربه ساعت می چرخد و 4 دقیقه زمانی جلو میرود که ساعت 24و 4 دقیقه را نشان خواهد داد. اما ساعت 24 است . پس 4 دقیقه از خواندن ساعت کم میکنیم. و ساعت 24 گردیده و روز 16 اسفند آغاز می­گردد.روز بعد هم به همین گونه یک درجه دیگر جلو می­رود و نسبت به 15 اسفند 8 دقیقه جلو می­افتد. که این اعداد را در محاسبات منظور خواهیم کرد و ساعت شبانه در تمام شبها خوانده می­شود.

در بخشي ديگر از بيرون گنبد(نگاره بالا)، نقشه‌اي از ربع مسکون و بخش زندگي مردمان پایه ریز کننده­ ی تمدن و علوم اوليه کشيده شده است. که يک ربع از کره زمين و بالا تر از خط استوا است. در اين نقشه­ ی کروی، بخش خاکي و بخش درياها با دو رنگ مختلف ساخته شده است. کمانهای مدارهاي عرض و طول جغرافيا با فواصل پانزده درجه به رنگ سياه کشيده شده‌اند. مدار گنگ دژ، در راستاي نصف النهار گنگ دژ و مدار نود درجه يا ساعت دوازده جهاني نيز برابر قبه الارض کشيده شده است. با اين مدار جزاير خالدات بر جزاير آزور استوار مي‌شود که مدار طولي صفر را در بر دارد و پيشنهاد سازنده براي اين مدار، مقايسه طول‌هاي جهاني گذشته و مدار گنگ دژ است و مرکز اين مدار بر مرکز کاخ خورشيد کلات پيشنهاد شده است. درياي پارس بر پايه‌ي نوشته ميخي داريوش برگزيده شده است که نخستين نامي است که بر اين دريا نهاده شده است. بر اين بخش‌ از گنبد، مانند کره‌ي زمين خورشيد تنها در آغاز تابستان و بر همه‌ي سطوح آن تابیده و آفتاب و همه­ ی آنرا روشن میکند.

 

در ميان گنبد دريچه اي باز است  در اين دريچه، راستا‌هاي خط نيمروزان و راستاي شرق و غرب نشانه گذاري شده است. در راستاي خط نيمروزان (نصف النهار) و زمان نيمروزی نور روزنه ی ساعت دوازده آفتابی، در تمام مدت سال، بر اين راستا خط نیمروزان (نصف النهار) می­افتد و نيمروز يا اذان ظهر راپیدا مي‌کند.

  

 درون گنبد که به سوی جنوب نگاه کنیم روزنه هایی دیده می شود (نگاره بالا).روزنه‌هاي پاييني، راستاي ساعتی چرخش خورشيد از طلوع تا غروب را در آغاز زمستان و آغاز ديماه نشان مي‌دهند. بالا ترين روزنه‌ها نيز راستاي ساعتی چرخش خورشيد را در آغاز تابستان يا آغاز تيرماه نشان مي‌دهند و روزنه مياني هم آغاز راستاي ساعتی چرخش خورشيد بهار و آغاز پاييز را نشان مي‌دهد.درست در مرکز کف گنبد نيم دايره‌اي کوچک فلزی ديده مي‌شود که در آغاز ماه‌هاي فروردين، ارديبهشت، تير، شهريور، مهر، آبان،  دي و اسفند دايره‌ي نور آفتاب روزنه‌های ساعتی درست بر اين نيم دايره مي‌افتد و ساعت‌هاي آفتابی مشهد را نشان مي‌دهد.

ساعت 10 روز اول مهر در نگاره بالا

در ميان گنبد دريچه اي باز است که براي بهره بري شبانه جهت پيدا کردن ساعت است. در اين دريچه، راستا‌هاي خط نيمروزان و راستاي شرق و غرب نشانه گذاري شده است. در راستاي خط نيمروزان (نصف النهار) و زمان نيمروز نور روزنه ساعت دوازده، در تمام مدت سال، بر اين راستا خط نیمروزان (نصف النهار) می­افتد و نيمروز يا اذان ظهر را نشان مي‌دهد.

نمایی دیگر از درون گنبد آرین

نگاره بالا نگاره ی پاناروما از درون گنبد است که در آن روزنه ها -قطب گنبد با درجه بندی ساعت شبانه دیده میشود.

کف درونی گنبد با سراميک فرش شده است و ايرانويچ که بين شش بخش يا شش کشور ديگر است نيز بر پايه نوشته‌ي کهن بُندَهُش و گزارش هفت کشور کهن ساخته شده است.

در بُندَهُش آمده است: «از آنجا كه خورشيد به روز مهست(اول تابستان) بر آيد تا به روز كِهْ ( اول زمستان) بر آيد، شرق، كشور اَرزَه است، از آنجا كه به روز كِه بر آيد، تا به روز كِه بشود ناحيه نيمروز، كشور فرَدَدَفش و ويدَدَفش، است. از آنجا كه به روز كِه در شود تا به روز مهست در شود، غرب كشور سَوَه، است. از آنجا كه به روز مهست بر آيد تا به روز مهست در شود ناحيت شمال [اباختر] كشور وُروبَريشن، وُروجَرِشن، است چون خورشيد بر آيد، بر كشور ارزه و فرددفش و ويددفش و نيمي (ديگر) از خونيرس[ ايرانويج] تابد. چون به آن سوي تيرگ [ دايره برجها] در شود، (بر)كشور سوه و وروبرشن و وروجرشن و نيمي (ديگر) از خونيرس [ ايرانويج ] تابد. هنگامي كه اينجا روز است، آنجا شب است، زيرا به سبب تيرگ است (كه) شب پيدا شود.» و « آن را که ميان ايشان و به اندازه ايشان ميان هفت کشور و برابر شش کشور ديگر است خُونيرَس [ايرانويج ] خوانند.»

 سطح شش گوش مياني گنبد برای ايرانويج بوده و سطح آن از نظر هندسي درست برابر شش بخش ديگر، که برابر با شش کشور ديگر است، انتخاب شده است. راستا‌هاي مرز های شش کشور ديگر درست در راستاهاي واقعی طلوع و غروب گفته شده در بُندَهُش مي‌باشد.مرز اين کشور‌ها با  آبي رنگ نشان داده شده‌اند. در کنار اين خط‌هاي آبي، از سراميک رنگ زرد که نماد نور خورشيد است بهره برده شده است  و به آنها می تابد. و در مرزهاي هفت کشور (هفت اقليم) که بر آنها نور طلوع و غروب خورشيد سالانه مي‌تابد، فقط از سراميک زرد رنگ بهره برده شده است. در مرزهاي شمالي دو کشور که خورشيد هيچگاه در افق آن راستا ها قرار نمي‌گيرد، رنگ زرد ديده نمي‌شود.

 در کارهای پژوهشی که بروی ابزار نجومی کهن و حرکات خورشید و ستارگان انجام می  دادم و به ساخت استرلاب، ربع دستور،جام جمشید، کره فلکی و دیگر ابزار می پرداختم. به یک کار جدید دست یافتم که در مرداد سال1383 ماکت آنرا بر پایه دست یافته های نوی خود ساختم. عکس ماکت...............

 برای ساخت اصل آن با دانشگاه فردوسی وارد مذاکره شدم که در میدان نزدیک دانشگاه علوم آنرا بسازم. از آنجایی که در اجرای این پروژه همیشه کارهای دست و پا گیر اداری زمان و انرژی بسیار زیادی را لازم داشت از آن منصرف شدم. اما ساخت این گنبد را در اندیشه خود نگاه داشتم. تا اینکه دست به ساخت دبیرستانی خیر ساز در مشهد زدم و در حل مشکلات مالی و مهندسی و آموزشی آن کوشش و رنج بسیاری بردم و آنرا در آن دبیرستان فاتح به سامان رساندم. ساخت این گنبد را در این مدرسه طراحی نموده و همه مشکلات مالی ،علمی، اجرایی، و نگهداری آنرا به جان خریدم. تا این کار نو به سامان برسد. طراحی و محاسبات و حتی پیاده کردن روزنه ها و اجرای کروی بودن آن را با کوشش و تلاش و تفکر مهندسی و زحمت بسیار انجام دادم که کاری مهندسی علمی میباشد. این کار برای اولین بار در جهان طراحی و ساخته شده است و به هیچ وجه کپی برداری از جایی دیگر نشده است. و به همین دلیل نام خود را بر آن نهادم و نام گنبد آرین را بر آن گذاشتم. پرداخت کننده‌ي هزينه‌ها و طراح و سازنده‌ي گنبد آرين، مهندس منوچهر آرين است که به ياري استادکاران بسياري آن را ساخته است.

ماکت دبیرستان فاتح در مشهد خیابان هفت تیر بلوار هنر

نمای پانارومای درون دبیرستان

 

 

 

Tagged Under

تماس با ما

:
:
: